سرطان لثه؛ بیماری خاموشی که نباید نادیده گرفته شود
بسیاری از افراد زمانی که با خونریزی لثه، تورم یا زخمهای کوچک دهانی مواجه میشوند، اولین چیزی که به ذهنشان میرسد التهاب لثه، جرم دندان یا آفت دهان است. در بیشتر موارد نیز همینطور است و این علائم به بیماریهای شایع دهان و دندان مربوط میشوند. با این حال، گاهی همین نشانههای ظاهرا ساده میتوانند هشداری برای یک بیماری جدیتر به نام سرطان لثه باشند.
سرطان لثه و دهان یکی از انواع سرطانهای ناحیه سر و گردن و زیرمجموعه سرطانهای دهان است. این بیماری زمانی ایجاد میشود که سلولهای طبیعی بافت لثه دچار تغییرات ژنتیکی شده و بدون کنترل شروع به رشد و تکثیر کنند. برخلاف تصور بسیاری از افراد، سرطان لثه همیشه با درد شدید آغاز نمیشود؛ در بسیاری از بیماران، نخستین نشانه فقط یک زخم کوچک یا لکهای سفید یا قرمز روی لثه است که برای هفتهها باقی میماند و به درمانهای معمول پاسخ نمیدهد.
پزشکان تأکید میکنند که تشخیص زودهنگام مهمترین عامل در موفقیت درمان این بیماری است. اگر سرطان در مراحل اولیه شناسایی شود، معمولا میتوان با جراحی و در صورت نیاز رادیوتراپی آن را کنترل کرد. اما اگر تشخیص به تعویق بیفتد، ممکن است تومور به استخوان فک، غدد لنفاوی گردن یا سایر بافتهای دهان گسترش پیدا کند و درمان بسیار پیچیدهتر شود.
در این مقاله تلاش کردهایم با استناد به معتبرترین منابع علمی جهان، تمام اطلاعات لازم درباره سرطان لثه و دهان را به زبانی ساده و در عین حال دقیق ارائه دهیم تا بتوانید علائم هشدار دهنده را بشناسید، عوامل خطر را کاهش دهید و در صورت نیاز، در زمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.
سرطان لثه چیست؟
سرطان لثه (Gum Cancer یا Gingival Cancer) نوعی سرطان بدخیم است که از بافت نرم لثه آغاز میشود. این بیماری معمولا از سلولهای سنگفرشی تشکیل دهنده مخاط دهان شروع میشود؛ به همین دلیل در گروه کارسینوم سلول سنگفرشی دهان قرار میگیرد. این نوع سرطان بیش از ۹۰ درصد سرطانهای دهان را تشکیل میدهد.
لثهها نقش بسیار مهمی در حفظ سلامت دهان دارند. آنها از ریشه دندانها محافظت میکنند، استخوان فک را میپوشانند و مانع ورود میکروبها به بافتهای عمقی میشوند. هنگامی که سلولهای این ناحیه دچار جهش ژنتیکی شوند، رشد آنها از کنترل خارج شده و تودهای به نام تومور ایجاد میشود. اگر این توده درمان نشود، میتواند به استخوان فک، زبان، کف دهان و حتی غدد لنفاوی گردن گسترش پیدا کند.
یکی از مشکلات اصلی سرطان لثه این است که در مراحل اولیه شباهت زیادی به بیماریهای شایع لثه دارد. به همین دلیل بسیاری از بیماران تصور میکنند که تنها دچار التهاب یا عفونت شدهاند و مراجعه به پزشک را به تعویق میاندازند. این تأخیر میتواند فرصت طلایی درمان را از بین ببرد.
سرطان لثه چقدر شایع است؟
در مقایسه با سرطانهایی مانند سرطان ریه، پستان یا روده بزرگ، سرطان لثه شیوع کمتری دارد؛ اما در میان سرطانهای دهان و فک، جایگاه مهمی دارد. طبق آمارهای بینالمللی، بیشتر بیماران در دهه پنجم و ششم زندگی قرار دارند و مردان بیش از زنان به این بیماری مبتلا میشوند.
در سالهای اخیر، پزشکان افزایش موارد سرطان لثه را در افراد جوانتر نیز گزارش کردهاند. این موضوع تا حدی به تغییر سبک زندگی، مصرف دخانیات، استفاده از سیگارهای الکترونیکی، مصرف الکل و برخی عفونتهای ویروسی نسبت داده میشود.
مهمترین علل و عوامل خطر سرطان لثه و دهان
برخلاف برخی بیماریها، سرطان لثه یک علت مشخص ندارد؛ بلکه مجموعهای از عوامل خطر میتوانند احتمال بروز آن را افزایش دهند.
۱. مصرف دخانیات
مصرف سیگار، قلیان، پیپ و تنباکوی جویدنی مهمترین عامل خطر ابتلا به سرطان لثه محسوب میشود. دود تنباکو حاوی هزاران ماده شیمیایی است که دهها مورد از آنها خاصیت سرطانزایی دارند. این مواد بهطور مستقیم با مخاط دهان تماس پیدا کرده و به مرور زمان باعث آسیب DNA سلولها میشوند.
هرچه مدت و میزان مصرف دخانیات بیشتر باشد، احتمال ابتلا نیز افزایش مییابد. حتی افرادی که سالها پیش سیگار را ترک کردهاند، نسبت به افراد غیرسیگاری همچنان خطر بیشتری دارند؛ هرچند ترک سیگار به مرور زمان این خطر را کاهش میدهد.
۲. مصرف الکل
الکل به تنهایی نیز عامل خطر محسوب میشود، اما زمانی که همراه با مصرف دخانیات باشد، اثر آن چند برابر خواهد شد. الکل باعث تحریک مداوم مخاط دهان شده و ورود مواد سرطانزا به سلولها را آسانتر میکند.
۳. بهداشت ضعیف دهان و دندان
رعایت نکردن بهداشت دهان باعث تجمع پلاک میکروبی، التهاب مزمن لثه و بیماریهای پریودنتال میشود. التهاب طولانی مدت محیط مناسبی برای تغییرات غیر طبیعی سلولها ایجاد میکند. اگر چه التهاب لثه به تنهایی سرطان ایجاد نمیکند، اما میتواند یکی از عوامل مستعد کننده باشد.
۴. تغذیه نامناسب
رژیم غذایی فقیر از میوهها، سبزیجات و آنتیاکسیدانها باعث کاهش توان دفاعی بدن در برابر آسیبهای سلولی میشود. کمبود ویتامینهای A، C و E و همچنین مصرف زیاد غذاهای فرآوری شده با افزایش خطر برخی سرطان لثه و دهان ارتباط دارد.
۵. سن
اگرچه سرطان در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما احتمال بروز آن پس از ۵۰ سالگی بیشتر است. با افزایش سن، سلولها بیشتر در معرض جهشهای ژنتیکی قرار میگیرند و سیستم ایمنی نیز توانایی کمتری برای حذف سلولهای غیرطبیعی دارد.
۶. عوامل ژنتیکی و بیماریهای زمینهای
برخی افراد به دلیل سابقه خانوادگی سرطانهای سر و گردن یا ابتلا به بیماریهایی که سیستم ایمنی را تضعیف میکنند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. همچنین بیمارانی که داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی مصرف میکنند، باید معاینات دهان را بهطور منظم انجام دهند.
علائم سرطان لثه
یکی از دلایل خطرناک بودن سرطان لثه این است که در مراحل اولیه معمولا درد قابل توجهی ایجاد نمیکند. به همین دلیل، شناخت علائم هشداردهنده اهمیت زیادی دارد.
شایعترین علائم عبارتاند از:
- زخم لثه که بیش از دو هفته باقی بماند.
- خونریزی غیرطبیعی لثه بدون علت مشخص.
- مشاهده لکههای سفید، قرمز یا ترکیبی روی لثه.
- ایجاد توده یا برجستگی سفت در بافت لثه.
- لق شدن دندان بدون وجود بیماری شدید لثه.
- درد یا احساس بیحسی در ناحیه فک و لثه.
- بوی بد دهان که با رعایت بهداشت نیز برطرف نشود.
- مشکل در جویدن غذا یا استفاده از دندان مصنوعی.
نکته مهم این است که وجود هر یک از این علائم به معنای ابتلا به سرطان لثه نیست، اما اگر بیش از دو هفته ادامه پیدا کنند، مراجعه به دندانپزشک یا متخصص بیماریهای دهان ضروری است.
جدول تفاوت سرطان لثه با التهاب لثه
|
ویژگی |
التهاب لثه |
سرطان لثه |
|
علت اصلی |
تجمع پلاک و باکتری | رشد غیرطبیعی سلولها |
|
درد |
معمولا خفیف |
ممکن است در ابتدا بدون درد باشد |
|
زخم ماندگار |
معمولا خیر |
بله |
|
خونریزی |
هنگام مسواک زدن |
ممکن است خودبهخود نیز رخ دهد |
|
لق شدن دندان |
در مراحل پیشرفته التهاب |
حتی بدون بیماری شدید لثه ممکن است دیده شود |
| درمان | جرمگیری و رعایت بهداشت |
جراحی، رادیوتراپی، شیمی درمانی یا درمانهای دیگر |
تشخیص سرطان لثه چگونه انجام میشود؟
تشخیص زودهنگام سرطان لثه مهمترین عامل در موفقیت درمان است. مطالعات نشان میدهند بیمارانی که سرطان آنها در مراحل اولیه تشخیص داده میشود، شانس بسیار بیشتری برای درمان کامل و حفظ عملکرد طبیعی دهان و فک دارند. به همین دلیل، دندانپزشکان توصیه میکنند هرگونه زخم، توده یا تغییر رنگ لثه که بیش از دو هفته باقی بماند، بدون تأخیر بررسی شود.
فرآیند تشخیص معمولا با یک معاینه دقیق دهان آغاز میشود. پزشک علاوه بر لثهها، زبان، گونهها، سقف دهان، کف دهان و حلق را نیز بررسی میکند تا هرگونه ضایعه مشکوک را شناسایی کند. همچنین غدد لنفاوی گردن لمس میشوند، زیرا در صورت پیشرفت بیماری ممکن است سلولهای سرطانی به این غدد منتقل شده باشند.
اگر پزشک به وجود ضایعه مشکوک شود، مرحله بعد نمونه برداری (بیوپسی) است. در این روش، بخش کوچکی از بافت غیرطبیعی برداشته شده و زیر میکروسکوپ بررسی میشود. بیوپسی تنها روش قطعی برای تشخیص سرطان لثه و دهان است و هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری نمیتواند جایگزین آن شود.
پس از تأیید تشخیص، برای تعیین میزان گسترش بیماری از روشهای تصویربرداری مانند رادیوگرافی فک، سیتیاسکن (CT Scan)، امآرآی (MRI) یا در برخی بیماران PET Scan استفاده میشود. این بررسیها مشخص میکنند که آیا سرطان به استخوان فک، عضلات، غدد لنفاوی یا سایر قسمتهای بدن گسترش یافته است یا خیر.
مراحل سرطان لثه (Stage بندی)
مانند بسیاری از سرطانها، سرطان لثه نیز بر اساس اندازه تومور و میزان گسترش آن به چهار مرحله تقسیم میشود:
مرحله اول
در این مرحله، تومور کوچک است و فقط در بافت لثه قرار دارد. معمولا غدد لنفاوی درگیر نیستند و درمان در این مرحله بهترین نتایج را دارد.
مرحله دوم
اندازه تومور افزایش یافته، اما هنوز به نقاط دور دست بدن گسترش پیدا نکرده است. در این مرحله نیز درمان با احتمال موفقیت بالایی انجام میشود.
مرحله سوم
در این مرحله، سرطان ممکن است به یک یا چند غده لنفاوی گردن گسترش یافته باشد. درمان معمولا ترکیبی از جراحی، رادیوتراپی و گاهی شیمی درمانی است.
مرحله چهارم
پیشرفتهترین مرحله بیماری است. در این وضعیت، تومور ممکن است به استخوان فک، زبان، پوست صورت یا سایر اندامهای بدن متاستاز داده باشد. درمان در این مرحله با هدف کنترل بیماری، افزایش طول عمر و حفظ کیفیت زندگی انجام میشود.
روشهای درمان سرطان لثه
درمان سرطان لثه به عوامل مختلفی مانند مرحله بیماری، اندازه تومور، سن بیمار، وضعیت عمومی سلامت و محل دقیق ضایعه بستگی دارد. معمولا درمان توسط یک تیم چند تخصصی شامل جراح فک و صورت، متخصص انکولوژی، متخصص رادیوتراپی، پاتولوژیست و دندانپزشک انجام میشود.
۱. جراحی
جراحی مهمترین روش درمان سرطان لثه است. هدف از جراحی، خارج کردن کامل تومور همراه با حاشیهای از بافت سالم اطراف آن است تا احتمال باقی ماندن سلولهای سرطانی کاهش یابد.
در مراحل اولیه، ممکن است فقط بخش کوچکی از لثه برداشته شود؛ اما اگر سرطان به استخوان فک نفوذ کرده باشد، گاهی لازم است بخشی از استخوان نیز خارج شود. در موارد گستردهتر، پس از برداشتن تومور از روشهای بازسازی فک و پیوند استخوان برای بازگرداندن عملکرد و زیبایی استفاده میشود.
۲. رادیوتراپی
رادیوتراپی از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلولهای سرطانی برای درمان سرطان لثه استفاده میکند. این روش ممکن است قبل از جراحی برای کوچک کردن تومور یا پس از جراحی برای از بین بردن سلولهای باقیمانده انجام شود.
از عوارض شایع رادیوتراپی میتوان به خشکی دهان، التهاب مخاط، اختلال در چشایی و دشواری بلع اشاره کرد که معمولا با مراقبتهای حمایتی قابل کنترل هستند.
۳. شیمی درمانی
در سرطانهای پیشرفته یا در مواردی که احتمال انتشار بیماری وجود دارد، شیمی درمانی به درمان اضافه میشود. داروهای شیمی درمانی با جلوگیری از تقسیم سلولهای سرطانی، رشد تومور را کاهش میدهند.
از آنجا که این داروها روی سلولهای سالم نیز اثر میگذارند، ممکن است عوارضی مانند تهوع، ریزش مو، کاهش گلبولهای سفید و ضعف عمومی ایجاد شود.
۴. درمان هدفمند و ایمنی درمانی
در سالهای اخیر، پیشرفتهای قابل توجهی در درمان سرطانهای دهان حاصل شده است. داروهای هدفمند و ایمنی درمانی با اثر بر مسیرهای مولکولی یا تقویت سیستم ایمنی، در برخی بیماران نتایج امیدوارکنندهای داشتهاند. این روشها معمولا برای بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته یا عودکننده استفاده میشوند.
عوارض احتمالی درمان
درمان سرطان لثه ممکن است با عوارضی همراه باشد که شدت آنها به نوع درمان بستگی دارد. برخی از این عوارض عبارتاند از:
- خشکی دهان
- کاهش حس چشایی
- درد هنگام بلع
- دشواری در صحبت کردن
- محدودیت حرکت فک
- تغییر ظاهر صورت در صورت جراحیهای وسیع
بیشتر این مشکلات با توانبخشی، گفتاردرمانی، فیزیوتراپی و مراقبتهای تغذیهای قابل مدیریت هستند.
منابع معتبر خارجیhttps://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/gum-cancer
زندگی پس از درمان سرطان لثه
درمان پایان راه نیست. بیمارانی که درمان سرطان را پشت سر گذاشتهاند، باید بهطور منظم تحت پیگیری قرار گیرند؛ زیرا احتمال عود بیماری در سالهای اول بیشتر است.
پزشکان معمولا در دو سال نخست، هر سه ماه یک بار معاینه را توصیه میکنند. پس از آن، فاصله مراجعات به تدریج افزایش مییابد.
همچنین بیمار باید:
- مصرف دخانیات را برای همیشه کنار بگذارد.
- رژیم غذایی سالم و سرشار از میوه و سبزیجات داشته باشد.
- بهداشت دهان را به دقت رعایت کند.
- هرگونه تغییر جدید در دهان را سریعا گزارش دهد.
تجربه بیماران؛ چرا تشخیص زودهنگام اهمیت دارد؟
بسیاری از بیماران در مصاحبهها و گزارشهای مراکز درمانی بیان کردهاند که اولین علامت آنها فقط یک زخم کوچک بوده است. یکی از بیماران میگوید:
«فکر میکردم زخم ناشی از مسواک زدن است. سه هفته صبر کردم تا خوب شود، اما هر روز بزرگتر میشد. وقتی نمونه برداری انجام شد، مشخص شد سرطان مرحله اول است. پزشک گفت اگر چند ماه دیگر مراجعه میکردم، احتمالا بخشی از فک باید برداشته میشد.»
تجربه بیماران نشان میدهد که بیتوجهی به علائم اولیه، مهمترین دلیل پیشرفت بیماری است.
چگونه از سرطان لثه پیشگیری کنیم؟
اگرچه هیچ روشی نمیتواند بهطور کامل از بروز سرطان جلوگیری کند، اما رعایت برخی نکات خطر ابتلا را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
- ترک سیگار، قلیان و سایر محصولات دخانی
- محدود کردن مصرف نوشیدنیهای الکلی
- مسواک زدن حداقل دو بار در روز
- استفاده روزانه از نخ دندان
- مراجعه منظم به دندانپزشک هر شش ماه یک بار
- مصرف میوه، سبزیجات و مواد غذایی سرشار از آنتیاکسیدان
- درمان سریع بیماریهای لثه و زخمهای دهانی
- محافظت از لبها در برابر نور شدید خورشید
نکات مهم برای پزشکان و دندانپزشکان
- هر ضایعه دهانی که بیش از ۱۴ روز باقی بماند باید از نظر بدخیمی بررسی شود.
- وجود لکههای سفید (Leukoplakia) و قرمز (Erythroplakia) نیازمند ارزیابی دقیق است.
- بیوپسی استاندارد طلایی تشخیص محسوب میشود.
- معاینه غدد لنفاوی گردن نباید فراموش شود.
- پیگیری منظم بیماران پس از درمان برای تشخیص عود بیماری ضروری است.
سخن پایانی
سرطان لثه اگرچه بیماری نسبتا نادری است، اما به دلیل شباهت علائم اولیه آن با مشکلات معمول دهان و دندان، ممکن است دیر تشخیص داده شود. آگاهی از نشانههای هشداردهنده، مراجعه بهموقع به دندانپزشک و انجام معاینات دورهای، مهمترین ابزارهای پیشگیری از عوارض این بیماری هستند. به خاطر داشته باشید که یک زخم کوچک یا لکهای که بیش از دو هفته باقی بماند، شاید ساده به نظر برسد، اما میتواند هشداری باشد که نباید آن را نادیده گرفت.
پرسشهای متداول
آیا سرطان لثه درد دارد؟
در مراحل اولیه ممکن است هیچ دردی وجود نداشته باشد. با پیشرفت بیماری، درد، سوزش و ناراحتی هنگام جویدن یا بلع ایجاد میشود.
آیا خونریزی لثه نشانه سرطان است؟
خیر. بیشتر موارد خونریزی لثه به دلیل التهاب یا بیماریهای لثه است؛ اما اگر همراه با زخم ماندگار یا توده باشد، باید بررسی شود.
آیا سرطان لثه درمان قطعی دارد؟
اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود، احتمال درمان کامل بسیار بالا است.
آیا امکان بازگشت سرطان وجود دارد؟
بله. به همین دلیل پیگیری منظم پس از درمان اهمیت زیادی دارد.
آیا افراد غیر سیگاری هم به سرطان لثه مبتلا میشوند؟
بله، اگرچه خطر در افراد سیگاری بیشتر است، اما عوامل ژنتیکی، ضعف سیستم ایمنی و سایر عوامل نیز میتوانند در بروز بیماری نقش داشته باشند.